Het topje van de ijsberg
Over het algemeen overschatten we ons bewustzijn schromelijk. We willen zelfbewust zijn, bewust omgaan met elkaar en bewuste keuzen maken. We zijn geneigd te denken dat ons bewustzijn de baas is over onze psyche. We denken dat het de belangrijkste beslissingen neemt en bepaalt hoe we ons gedragen. Qua inhoud en functie is ons onbewuste echter vele malen groter dan ons bewustzijn. Ons bewustzijn staat in verhouding tot het onbewuste, als het topje van de ijsberg staat tot wat er onder het wateroppervlak verborgen ligt.

De diepten van ons brein
De filosoof Dennett zei ooit: ‘hoe dieper wij in het menselijke brein doordringen, hoe groter de zekerheid wordt dat er niemand thuis is’. Bij verreweg het grootste deel van ons gedrag speelt ons bewustzijn namelijk geen enkele rol. Sommige onderzoekers zijn zelfs van mening dat maar 1% van ons gedrag bewust uitgevoerd wordt. De resterende 99% doen we onbewust, op de automatische piloot. Zijn we dan eigenlijk niet verantwoordelijk voor wat we doen? Jawel, maar de verantwoordelijke heet ‘Het Onbewuste’.

De bewuste logica
Eigenlijk is het wel logisch dat we denken dat ons bewustzijn de regie voert. We zijn ons nu eenmaal alleen bewust van de bewuste processen en niet van de onbewuste. Met andere woorden: het is onmogelijk om je bewust te zijn van het onbewuste. Ons bewustzijn is echter zo arrogant dat het denkt dat iets wat het niet kan zien ook niet kan bestaan. Maar niets is minder waar. Het onbewuste neemt de meeste beslissingen en zorgt er af en toe voor dat we ons daarvan bewust worden. Het onbewuste kun je vergelijken met de regisseur en het bewustzijn met de acteur die de aanwijzingen uitvoert op het toneel.

Onbewust problemen oplossen
Een mooi voorbeeld van hoe dat werkt is dat je soms dagenlang bezig kunt zijn met het oplossen van een probleem. Je piekert je suf, maar je kunt de oplossing niet vinden. Als je dan iets totaal anders gaat doen, komt de oplossing je soms zomaar aanwaaien. Pats, ineens weet je hoe je het aan kunt pakken. Je onbewuste heeft dan stiekem alle mogelijkheden gecombineerd, de beste eruit gepikt en die wordt plotseling doorgestuurd naar het bewustzijn. Eureka, denk je dan, ik heb het gevonden! Maar in feite heeft het onbewuste de oplossing ‘bedacht’ terwijl je bewustzijn iets anders deed.

Onbewust handelen
De volgende voorbeelden zul je vast herkennen. Je maakt een lange autorit langs een bekende route. Je luistert onderweg naar muziek of voert een gesprek met een passagier. Opeens merk je dat je vlak bij de plaats van bestemming bent. Wie heeft de auto bestuurd? Het onbewuste natuurlijk, terwijl je bewustzijn zich bezig hield met andere dingen. Het tweede voorbeeld lijkt een beetje op het eerste. Je neemt je voor om na je werk naar huis te rijden. Onderweg denk je aan van alles. Je stuurt, remt en geeft gas op de automatische piloot. Je bent je er niet van bewust dat je deze handelingen verricht. Je parkeert je auto voor de voordeur en pas als je uit stapt, zie je dat je voor je oude huis staat. Je bent twee weken geleden verhuisd naar een andere straat, maar onbewust ben je naar je oude adres gereden. Gut, denk je, nu ik hier toch ben, kan ik meteen even de reservesleutel afgeven die ik vergeten was in te leveren. Je onbewuste heeft je feilloos gebracht op een plaats waar je nog iets te doen hebt. Mooi of niet?

Het overbodige bewustzijn
Als ons onbewuste zo slim is, moeten we ons bewustzijn dan maar afschaffen? Het speelt nauwelijks een rol in ons gedrag en is hooguit het podium waarop acteurs uitvoeren wat het onbewuste bedenkt. Toch identificeren we ons met ons bewustzijn en niet met het onbewuste. In die zin is ons bewustzijn dus onmisbaar. Als we het niet zouden hebben, zouden we ons niet bewust zijn van ons bestaan. Ons bewustzijn zorgt ervoor dat we subjectieve ervaringen hebben. Dat we weet hebben van wat we beleven en hoe we het beleven. Het geeft kleur aan ons bestaan. Want zeg eens eerlijk… wie wil er nu een automatische piloot zijn?